Pepa Lombao, a oleira de Bonxe: "Non son escultora, eu son cacharreira"

Desde hai moito fixo de valedora da tradición oleira de Bonxe como a única veciña desta parroquia de Outeiro de Rei que quedaba no oficio, o mesmo que mamou desde nena a través do seu pai, Indalecio. O seu torno para e o forno tamén, pero non perde a esperanza de que alguén novo os volva arrancar
Pepa Lombao no seu torno feito por un carpinteiro de Bonxe. VICTORIA RODRÍGUEZ
photo_camera Pepa Lombao no seu torno feito por un carpinteiro de Bonxe. VICTORIA RODRÍGUEZ

A casa de Pepa Lombao é un museo ao aire libre. Hai un cartel que sinala que a súa é a olería de Bonxe, pero non faría nin falta. Pratos, tapas, ámboas e cuncas de cerámica aparecen por onde mires, vestindo as paredes e coroando os muros. Un sabe ben que xa chegou á olería de Bonxe.

Pepa recibe sorrindo e non tarda nin un minuto en iniciar a visita guiada que non o parece, porque o que fai ela é simplemente falar do que sabe: "Explicar é a miña obriga", di. E dáselle tan ben como dar forma aos cacharros, eses que se ve obrigada a deixar de facer pola dor de ósos de tanto tempo coas mans metidas na humidade do barro. Retírase, "non polos anos", e así deixa de xirar o último torno de Bonxe.

Non perde a esperanza de que haxa quen se embarque no oficio oleiro desta parroquia de Outeiro de Rei e garanta a súa supervivencia, pese a que é consciente de que é un traballo ao que lle hai que dedicar "moitas, moitas horas se fas o proceso completo". Pero iso tamén é o bonito, "non tes a ninguén enriba de ti, é algo moi teu", engade. Mentres, non perde tempo e diríxese ao xerme de todo: dúas moreas de barro tapadas cunha lona, un de Bonxe, alaranxado pola presenza do óxido de ferro, e outro de San Lourenzo de Aguiar, gris, o que lle dá a plasticidade que precisan as pezas para non agretar. Toma coas mans un pouco dun e un pouco doutro, a partes iguais e a ollo -esa medida infalible que só dá a experiencia-, amasa e segue o paseo.

DO MACICO AO FORNO. Pepa vai ao macico do barro, co que se mestura ben a amálgama, e logo ao cribo. É imprescindible quitar os restos de vexetación e pedriñas, o que os de antes escaravellaban na propia man pero Pepa humedece ata facelo case líquido, pásao pola criba e despois deixa que a auga se evapore nun balde.

Salta uns cantos pasos do proceso para aproveitar que está a carón do forno, o de leña, o de sempre. O de case sempre. E explica: "Meu pai era oleiro, coma moitos máis da parroquia, pero cando chegou o plástico case todos o deixaron e el tamén, puxo unha explotación de vacas e tirou o forno no que cocía os cacharros. Foi ao retirarse cando volveu á cerámica e construíu este con outro oleiro". Dío subindo as escaleiras que levan ao alto do forno, por onde se colocan unha a unha todas cantas pezas se van cocer "ata acurutalo". E iso que é fondo. E de coroa, unha chea de pratos rotos a modo de tapa.

                      Arriba, Pepa no seu torno feito por un carpinteiro de Bonxe. Abaixo, algunhas figuras e o forno tradicional.
O forno tradicional. VICTORIA RODRÍGUEZ

Calcula que, de media, alí entran uns 300 cacharros, desde ámboas e olas enormes que se poñen no fondo, sempre coa boca cara a abaixo, ata pequenas cuncas que van enchendo os ocos, "pero non de todo, que o lume ten que correr entre as pezas". Chega aos 1.000 graos -iso sábese grazas aos tres testigos que se colocan estratexicamente- e a cocedura dura unhas oito ou nove horas, como no forno de gas, pero durante as tres primeiras hai que "tentear moito como se atiza". "Hai que ir amodiño, repartindo ben a calor" e iso facilítao o combustible a base de toxo e carpaza que se introduce pola pequena boca do forno a ras de chan. "É moi fácil de ir movendo segundo onde queres dar máis forza", detalla.

Polo medio das explicacións, Pepa Lombao reflexiona: "Estanse tirando fornos tradicionais e ninguén o impide; algo había que facer, porque este oficio fala de nós e dunha maneira de vivir que houbo nunha época". E é que se en Bonxe proliferou a fabricación de cerámica, case convertida en industria, foi porque se deron as circunstancias, "unha parroquia pequena, na que só tres casas tiñan terras para vivir delas; os demais tiveron que buscar a que adicarse: a olería e a música". Así, coma quen non quere a cousa, sae o seu pai, Indalecio, o seu pasado na orquestra Os Bonxes e o seu gusto por tocar o saxo antes de comer.

"Era un home positivo que sempre nos animou a traballar no que nos gustaba, porque el tamén fixo o que lle gustou", di Pepa rescatando lembranzas. A artesá, tras un periplo de tres anos nunha fábrica de teas de Barcelona "erguéndome ás cinco da mañá" ao que puxo fin porque pensou "de verdade esta vai ser a miña vida?", volvía para completar o aprendido do seu pai, oleiro esixente, na especialidade de Cerámica na escola Ramón Falcón. E no ano 2000 abría o seu obradoiro a carón da casa: "Eu creo que el pensaba que ía tirar polo traballo artístico, por iso sempre insistía: 'Ti ten sempre olería tradicional de Bonxe, que quen chegue ata aquí é porque vén buscando iso'. Así que aínda que teño feito moitas encargas, pezas tradicionais hai sempre".

                      Arriba, Pepa no seu torno feito por un carpinteiro de Bonxe. Abaixo, algunhas figuras e o forno tradicional.
Algunhas figuras da olería de Bonxe. VICTORIA RODRÍGUEZ

O MUSEO. Pepa fala ás portas do seu museo, no que garda chocolateiras, nateiras, candís, un sacaleite, unha 'bacinilla', un escorredoiro de verduras e outro de cachelos, un barreño para a zorza cativa -a das chanfainas- e máscaras, pero tamén hai olas -unha coas paredes tan finas e a barriga tan ben feita que "quen me dese chegar a facela así algún día"-, ánforas, fontes e unha xerra que garda no seu interior para sempre o esqueleto dun rato. Tamén hai olería de Buño, de Gundivós, de Samos e de Cantabria.

Pepa Lombao no espazo dedicado ao torno de Indalecio. VICTORIA RODRÍGUEZ
Pepa Lombao no espazo dedicado ao torno de Indalecio. VICTORIA RODRÍGUEZ

No museo hai un lugar especial para o torno de Indalecio, coa súa imaxe inundándoo todo, pero tamén hai espazo para Nicanor e Luz Divina, que marcharon a Madrid cando viron vir o plástico e, ao regresar, volveron ser oleiros; ou Manuel do María, o único que seguiu cocendo unha fornada ao ano cando ninguén o facía xa. "El viu que a xente non compraba cerámica para usar, senón para decorar", conta Pepa, así que del conserva un rei e unha raíña de barro cocido.

A CACHARREIRA. Pepa chámase así pola súa avoa, a que ía ás feiras facer trocos: cambiaba os cacharros que facía o seu home por prendas porque ela non sabía coser. Era muller forte: "Cando eramos novas dicíanos ás netas: 'Se se meten con vós, pechade o puño e dádelle entre os ollos'". E esa muller, ao final, atopou quen lle cosera: "Miña nai era costureira pero con sete fillos, imaxina. Tamén lle facía de pinche a meu pai, pintáballe as máscaras".

Pepa ten máis importancia da que imaxina. É a nova Manuel do María. Mantivo viva co seu alento, compromiso e traballo arreo a profesión de tantos que no seu momento puxeron o nome de Bonxe no mapa do mundo enteiro. Di case ao remate da conversa que "eu non son escultora, son cacharreira". E nada máis.

Comentarios