As cantigas da Montaña con perspectiva de xénero

Branca Villares deu unha volta ao folclore da súa zona para cuestionar aquelas músicas que perpetuaban a cultura da violación
Branca Villares, nunha intervención no Vello Cárcere. bego pérez
photo_camera Branca Villares, nunha intervención no Vello Cárcere. BEGO PÉREZ

Branca Villares, a música e a montaña fan unha trenza que se move con cada punto de baile. Veciña de Baralla, terra de seu pai que ela elixiu para criar os seus fillos, é neste lugar onde tivo a súa principal escola. Por ser filla de gaiteiro, por ser parte dunha xenealoxía de mulleres que levaron as cantigas casa por casa, por continuar a andar os camiños que soben, torcen e baixan.

Na roda do ano que a música fai andar, novembro para ela é un mes onde poñer a voz en contra da violencia contra as mulleres, aínda que sen agochar certo cansazo perante un sistema que pode tornar perversas as datas necesarias, ben facendo de funil dun traballo que debera realizarse todo o ano, ben con iniciativas que banalizan a gravidade da reivindicación.

O traballo de Villares, neste sentido, vén de lonxe. Un dos seus fitos foi a publicación, logo de moito tempo de posta en común, das Reflexións sobre a pegada da violencia contra as mulleres nas cantigas da montaña de Lugo nas actas da XII Xornada de Literatura de Tradición Oral organizada pola Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega (AELG). "Era un traballo necesario, porque seguiamos cantando cantigas que, en realidade, falaban de violacións", indica.

Un retrouso é o equivalente a un cartaz luminoso na entrada da vila, e algún servía para coidarse entre veciñas"

E non era unha, nin dúas, nin tres. Moitas son as que secundan violacións ou asasinatos de mulleres, como esta cantiga do Courel: "O gaiteiro de Torbolosiño/ perdeu a gaita na monta do liño/ e a muller por lla ir a buscar/ deixou o canliño a medio mondar/ Tiruliro matou á muller,/ púxoa en cachos, levouna a vender./ Todos pensamos que era touciño/ e era a muller do Chiviruchiño". Outro exemplo dos que cita Villares é: "O home para ser home/ ha de ter un pau na porta/ para petarlle á muller/ se lle pon a cara torta". Ou: "Casadiña de tres días/ xa che deron unha tunda/ non llo digas ás solteiras/ se nn non casa ningunha". Que facer con estas cantigas? Revisalas supuxo abrir un debate necesario. Nos grupos nos que Villares dá aulas en toda a provincia, moitos deles de mulleres, implicou tamén crear un espazo onde estes relatos de violencia se teceron coa propia experiencia, pois "todas as mulleres sufrimos violencias", indica.

OS RETROUSOS. "Si vas á botica/ non vaias sola,/ mira que o boticario/ gasta pistola", di a advertencia, en modo de retrouso, dunha xota ancaresa. Destaca Branca que, igual ca sucede hoxe, a mensaxe incide en que, por acción ou omisión, a culpa da agresión vai ser da muller. Pero, por outro lado, tamén era a maneira de se coidar entre as mozas, de alertar, de avisar. "Un retrouso é o equivalente a un cartaz luminoso na entrada da vila", comenta. "Por iso, hoxe, facendo unha relectura do tema, tamén vexo que pode ser un xesto potente para se coidar", comenta.

As mulleres traballadoras tamén foron penalizadas nas cantigas. Costureiras, panadeiras ou leiteiras sufriron escarnio por unha condición que lles permitía máis liberdade, conta Villares. Rosalía de Castro xa lle deu a volta a esa visión patriarcal nos Cantares gallegos, dicindo "has de cantar, meniña gaiteira", cando apenas mulleres gaiteiras había, ou cando a costureira por fin se rebela para aprender a puntear, entre tantos outros exemplos.

Nesa necesidade de falar das violencias, Villares alerta tamén para non caer nunha visión vitimista, pois son tantos tamén os exemplos que transparentan unha sociedade máis aberta do que hoxe xulgamos. "A raíz dunha conversa con Elena Freire e Ana Cabana comecei a reparar na figura da nai solteira no cancioneiro, en como hai exemplos nos que se dignifica, en como a visión despectiva veu máis no franquismo". Por iso tamén é preciso, ás veces, ademais de denunciar a violencia, reivindicar a liberdade e o desexo. Buscar esa letra que fala da masturbación feminina ou esa metáfora que agocha o encontro amoroso.

A propia música, para Villares, cumpre unha función de liberdade, de conversa, de encontro. Aínda que vaia correndo do Xeito a Xermolos, de Son de Cores a Buxos Verdes, ou de Begonte a Outeiro ou Rábade, cando chega e empeza a soar a pandeira, a pandeireta, o pandeiro ou a voz, todo colle outro ritmo. E así como xa se amosa crítica con espazos que son só de representación, como ás veces poden ser os de certos enfoques das reivindicacións contra a violencia de xénero, tamén na música está cansa do que é só espectáculo, ou recreación e representación. "Coido que esta representación foi un camiño que tivo o seu porqué, pero do que se segue a abusar. A función social do canto (a comunicación ou a socialización) segue vixente e é eficaz. Exerzamos a nosa cultura de xeito natural, polo que nos presta, e non só para o espectáculo", comenta. Por iso, convida a baixar do escenario. Sen baixar da Montaña, claro.

Comentarios