sábado. 15.08.2020 |
El tiempo
sábado. 15.08.2020
El tiempo

O gaiteiro que non quixo ser cabezudo

Ricardo Portela. EP
Ricardo Portela. EP
Disque non era mal protésico dental, que axustaba as pezas con
precisión, que non mancaban no padal. Ricardo gañaba a vida niso, pero gustáballe a gaita. Acabou sendo dos mellores; O Consello da Cultura lanza unha publicación sobre a súa figura.

Ricardo portela (Viascón, Cotobade, 1920-1992) escoitou a Xoán Tilve de Campañó sendo neno. Daquela entendeu a importancia do instrumento e de quen o tocaba, do gaiteiro como argumento fundamental da festa.

A medida que avanzaba a posguerra, ese instrumentista acabou sendo acantoado nos escenarios polas orquestras. Non podía competir no espectáculo visual nin sonoro coa cantidade de músicos e cos equipos. Portela nunca aceptou a rebaixa.

Estaba contratado para unhas patronais. Ao chegar atopou un cartel anunciador chantado nunha árbore. Leu que as atraccións secundarias eran 'Xigantes, cabezudos e gaiteiro'. Marchou sen dar explicacións. Dende aquela advertía a todos os rameiros que o contrataban de que o seu nome debía figurar a un tamaño igual ao da orquestra.

A música soaba con frecuencia na infancia de Ricardo en Viascón, en Cotobade, onde naceu hai 100 anos. O pai tocaba a gaita e o acordeón, e iniciou aos fillos na guitarra e na mandolina, explicoulles como se bate nun instrumento de percusión e aprendeulles a elaborar frautas con canas.

Aos 12 anos de Ricardo, a familia marcha para Vigo. Dous anos máis tarde, en 1934, o rapaz recibe unha gaita de agasallo paterno. Forma un trío cos irmáns, Airiños do Canón de Buxo.

Non deixarían de volver a Viascón nas vacacións. Ricardo era o maior, un neno serio e responsable. Nas festas despistábase dos pais, pero estes sabían que o atoparían onde os gaiteiros, escoitándoos. Cando tiña 15 anos atreveuse a subir ao palco tras unha actuación de Avelino Cachafeiro. Lonxe de deixarse impresionar pola aura do Gaiteiro de Soutelo, presentouse:

-Don Avelino, non me vou axeonllar diante de vostede porque xa veño axeonllado dende Viascón.

Cachafeiro convidouno a tocar. Interpretou a 'Muiñeira de Chantada' coa aprobación do mestre.

Un día de 1942 roubáronlle a gaita e botou 13 anos sen tocar por non danar a dignidade do oficio

Ricardo estuda Artes e Oficios ata 1939, cando se suceden os desastres. Ese ano ten que coller as armas, pero non deixa a gaita. Lévaa canda si un periplo polos cuarteis que dura seis anos. "O Exército rouboume a mocidade", quéixase. Pero a xuventude non foi o único botín. Un día de 1942, vestindo uniforme en Mataró, busca un lecer para ensaiar. A gaita non aparece. Busca e busca. A gaita nunca aparecería.

O gaiteiro sabe que a súa carreira rematara, que nunca atoparía unha gaita que soase igual. Licenciase como militar e empeza a traballar de protésico dental. Fóra do traballo, vénceo a frustración. Os amigos búscanlle unha gaita que o satisfaga, pero non aparece; se non atopa un instrumento que lle permita conservar a dignidade gañada tras negarse a tocar porque o equiparasen cos xigantes e cabezudos, prefire non tocar.

A situación profesional empeora. A miseria non dá para moitas próteses. Asume que debe emigrar. En 1955 prepara a travesía a Venezuela. Antes de embarcar volven recomendarlle un luthier, Paulino Pérez, discípulo de Faustino Santalices que traballa na Escola de Instrumentos de Lugo. Pouco perde con intentalo. Pensa que a gaita, aínda que non lle serva, pode aliviarlle a soedade.

No trasatlántico vai probando o xamón dos emigrados -que o comían para que non llelo requisasen en porto- e as dúas gaitas que comprou a Paulino. Despois de 13 anos recupera as ganas.

O seu éxito como músico entre a comunidade galega faise sonado en todo o país. Ofrécenlle facer xiras. O clima de Caracas élle desagradable. A humidade caribeña tampouco senta ben ao instrumento. Volve en 1959.

Portela pasa dúas décadas tocando. Un amigo fálalle no 79 do que acabaría chamando 'o Stradivarius da gaita', Xosé Seivane.

-Ricardo, hai un fulano en Ribeira de Piquín que che vai facer a gaita que ti queiras.

-Si, oh! Outro máis?

Viaxa ata Ribeira de Piquín en 1979 e volta a 1942 porque atopa unha gaita que parece xemelga da que lle roubaran. Seivane e Portela desenvolven un punteiro pechado. Dende aquela Portela toca unicamente con instrumentos do lucense.

O resto do tempo dedicouno a actuar, fundar a Asociación de Gaiteiros Galegos e ensinar aos novos. Días antes de morrer pide ao discípulo Carlos Núñez que transcriba a súa música a partituras. Ricardo Portela non é compositor, pero ten un xeito brillante e único de interpretar. "O seu repertorio nutríase maiormente de pezas tradicionais sobre as que se recreaba imprimíndolles tanto carácter que as facía súas", comenta Núñez.

Con 16 anos Carlos marcha a Francia para mellorar a formación e aprender a técnica de escrita que lle enconmendara o mestre. Ese material forma 'De gaiteiro a gaiteiro', que está dende domingo na web do Consello da Cultura. Foi a vitoria do gaiteiro de Viascón, que acabou sendo xigante.

O gaiteiro que non quixo ser cabezudo
Comentarios