Lembrar o que arde... e o que non

Para moitas persoas foi inevitable nestes días tan difíciles evocar ese berro agudo da película coa que Oliver Laxe gañou o premio do xurado de Cannes no ano 2019. O director lembra como foron os lumes do 1999 ao pé da súa aldea un dos detonantes que o levaron a vivir agora nela e impulsar alí un proxecto de coidado do territorio
undefined
photo_camera Oliver Laxe na aldea ancaresa de Vilela. VICTORIA RODRÍGUEZ

"Esta é unha foto do futuro", di Oliver Laxe, mentres sinala esa imaxe que pende da sala inmensa aberta cara ao val da casa rehabilitada dos seus avós en Vilela (Navia de Suarna). Nela vese esta aldea dos Ancares na que vive, pero con máis prados, máis terra labrada, máis regadíos, máis eidos: eses lugares habitados por unha longa presencia, como dicía Novoneyra. Quen non lembrou nestes días de dor, rabia e impotencia, nalgún momento, as esceas de O que arde? E que relación ten esa evocación con esta fotografía?

Coma toda Galicia, Oliver Laxe viviu tamén estes días co corazón encollido pola súa serra veciña, O Courel, e por todas as serras enleadas nun laio común. O tema que decidiu abordar no filme co que gañou o premio do xurado en Cannes no 2019 chegara xa vinte anos antes á porta desa casa na que, nos veráns da infancia, enraizaron a memoria e a ollada.

"Marcárame moito o incendio que chegara ao pé da aldea no ano 1999. Cando xa estaba apagado o lume, unha pavesa saltou ao hórreo de palla, e queimou parte del. Xusto nese ano fixeran o calello que permitiu que baixase unha carroceta a por auga; do contrario, tería ardido a casa vella. O lume marcoume, fíxome consciente da vulnerabilidade, e é un dos varios motivos polos que me trouxo aquí, ademais de ter a convicción de que vivir aquí ía facerme unha persoa máis completa e feliz", afirma.

Así, dos carreiros que ás veces obrigan a unha escolla, tomou o que o levou cara a Montaña, o máis difícil e fermoso. "Por unha banda, víame facendo máis películas, tendo unha carreira máis fecunda, pero pensaba como me sentiría se todo alí ardese. Como asumiría eu, ou o meu curmán Suso -e veciño- que desaparecese un lugar que forma parte do noso patrimonio espiritual, a aldea da nosa familia?", pregúntase.

O froito da decisión é que a casa dos avós, a Casa Quindós, é agora un centro cultural da asociación que leva o nome do río Ser. Dende que comezou a andar, no ano 2020, ten organizado cursos de apicultura, enxertado de árbores froiteiras, recuperación de soutos, produción de cogomelos, construción de peches tradicionais; ten acollido as presentacións da campaña de Ganadería Heroica da cooperativa A Carqueixa coa que mantén unha estreita colaboración -sempre insiste Oliver no poder da cesta da compra-; ten realizado proxeccións no cineclube rural, retiros cinematográficos ou obradoiros de canto e meditación: cultura, nun sentido amplo, a do mosaico de pedras que erixen os muros da casa.

A casa na que sempre hai que facer. "Chegan os vraos e sempre me reprocho non ter traballado máis, non ter limpado máis", di Oliver, que lamenta o desleixo das administracións, a falta de medios e de prevención, tanto naqueles incendios que arrasaran Os Ancares no 2017 coma nestes que devastaron a serra do Courel e os montes da Pobra do Brollón e de Quiroga dun xeito inaceptable. "Cantas veces oímos iso de que os lumes se apagan en inverno!", comenta. Porén, chama tamén á responsabilidade que temos cada un de nós: "Cantas persoas somos en Galicia, preto de tres millóns? Ríos hai mil, pero cantos vales hai? Cantas aldeas? Cando foi o desastre do Prestige houbo unha mobilización importante... Pois imaxina agora que cada un de nós desbrozase, un día galego do desbroce", e ri, en serio.

O horizonte. Nun deses prados de sega próximos a Vilela, o tronco deitado dun castiñeiro cobra nova vida. Do seu centro nace un mastro, do mastro unha vela. No alto vrao, a herba empacada semella xogar coas formas circulares do mar. As responsabilidades, aquí, asúmense cun certo soño, cunha alegría compartida, como cando Amador e Susín seguiron as indicacións do walki talkie de Oliver, que dende o alto do Teso do Castro da Ermida os orientaba para desbrozar o perímetro dun corazón no monte de enfrente para outra película. "Máis pola esquerda, Susín!", parece que aínda ecoa no val. Un corazón hoxe verde, que sobresae entre o mato marcando a diferencia entre un lugar coidado polo gando e outro sen el, "un cortalumes verde que está nese lugar por onde chegara o lume no 99".

O corazón debuxado pola acción das cabras. CEDIDA
O corazón debuxado pola acción das cabras. CEDIDA

Con ese futuro soña. Con recuperar as viceiras, as quendas de pastores, e que os rabaños de cabras crucen de novo as aldeas dos Ancares. "En España hai escolas moi punteiras de pastoreo. Gustaríanos promover ese pastoreo. É un soño, pero hai que ser soñadores e ambiciosos para buscar solucións", di. No fondo, o futuro non está tan lonxe. Esa fotografía que pende da sala non vén dunha máquina do tempo, como Oliver di aos grupos de estudantes que se achegan ata alí, senón que foi o seu pai quen a sacou no 1985: "Ímolo conseguir, non teño dúbida. E pode que un día arda de novo Vilela, pero teremos a conciencia de que o intentamos, de que fixemos o que estaba nas nosas mans", conta.

A foto de Vilela do futuro, sacada polo pai de Oliver no 1985. CEDIDA
A foto de Vilela do futuro, sacada polo pai de Oliver no 1985. CEDIDA

"O abandono do rural é unha ferida que está latente en Galicia, témolo pendente"

Se o amor fainos coidar, o cine, a poesía, a fotografía, tantas veces fannos amar, e o amor, do que Oliver Laxe fala e ao que apunta, sempre abre algún camiño.

Como se plantexou abordar naquel momento cunha proposta artística unha película sobre os lumes, coimpacto que teñen en Galicia?

Cando se soubo que estabamos facendo unha película que tiña o lume de fondo recibimos moitas mensaxes de xente que estaba moi afectada, como estamos agora, e que se alegraba de que tratásemos o tema, quería que o denunciásemos. Pero nós consideramos que era máis político facer unha película poética, que abrise corazóns, que conectase á xente coa súa esencia. Moitas veces, despois dos pases, viña xente moza que comentaba que quería voltar á aldea, ou persoas maiores emocionadas, que lembraban. O abandono do rural é unha ferida que está latente, algo que está pendente, algo que curar para os galegos en relación coa casa.

Como ve a película pasado este tempo?

Sempre admirei aos personaxes de O que arde. É a xente que me gusta, a que ten esa dedicación, esas catro vacas, ese compromiso de coidado mutuo. Dalgún xeito sinto que hai unha coherencia no mundo no que creo e o traballo que os veciños facemos en Vilela. Agora estamos arranxando a traída, e moitas veces véxome dentro da peli, e incluso eles me din: por que non filmas isto? Tamén estamos traballando coa gandería, ese futuro que soñamos xa está en Vilela e noutras aldeas, protexidas pola gandería, que é a maior prevención contra os lumes.

Comentarios